EMDR – trauma en fobiebehandeling

Wanneer er in ons leven iets heel ergs voorgevallen is, zo erg dat we het niet hebben kunnen verwerken, noemen we dit een trauma. Trauma betekent letterlijk: verwonding, een 'hevige zielsaandoening die een stoornis veroor­zaakt' zegt het woordenboek. Wanneer een ernstig voorval niet verwerkt kan worden, bijvoorbeeld omdat dit te pijnlijk of te moeilijk is, of de situatie er op dat moment niet geschikt voor is, wordt het voorval 'verdrongen', weggestopt ergens op een plekje in de geest, zodat we het minder of niet meer bewust hoeven te zijn. Men vermoedt dat dit onverwerkte materiaal in het zenuwstelsel wordt opgeslagen, met inbegrip van de daarbij behorende beelden, gevoelens, gedachten en geluiden. In het gunstigste geval zorgt het menselijke organisme ervoor dat op onbewust niveau dit voorval alsnog verwerkt wordt, bijvoorbeeld in onze slaap, tijdens het dromen. De snelle oogbewegingen die tijdens de droomslaap, de zogenaamde REM-slaap (Rapid Eye Movement), worden waargenomen lijken een belangrijke rol te spelen in het op natuurlijke wijze verwerken van dit onbewust geworden materiaal. Is het gebeuren echter te ernstig, dan is dit teveel voor het natuurlijke organisme en dan kan het gaan 'woekeren', net als een wond die niet schoon is, kan gaan ontsteken. Soms merken we hier jarenlang niets van, hebben we wel vaak allerlei vage klachten, zijn steeds vaker vermoeid, of er gebeurt onverwachts iets en onze natuurlijke afweermechanismen kunnen het niet langer vol houden en het trauma komt boven.

Wat is EMDR?
Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een kortdurende en cliëntgerichte behandelmethode om akelige ervaringen en/of gebeurtenissen zoals geweld, een ongeval, beroving, seksueel geweld, verlies van een dierbare etc. te verwerken. Met EMDR is het niet nodig om jarenlang te praten over het verleden. Wel worden, door het stimuleren van het informatieverwerkingssysteem, in een relatief korte tijd therapeutische doelen bereikt. Hierbij veroorzaakt EMDR herkenbare veranderingen die ook na langere tijd blijven bestaan. De grootste kracht van EMDR is dat het de hersenen laat herstellen, in een tempo waarin het lichaam fysieke klachten geneest. Heb je klachten die zijn ontstaan als direct gevolg van een of meer concrete, akelige gebeurtenissen, waarbij het denken aan deze gebeurtenis nog steeds een emotionele reactie oproept, dan is de kans heel groot dat EMDR hierin verlichting kan brengen. De krachtige en snelle werking van deze therapievorm heeft zelfs geleid tot de bijnaam ‘Power Therapy’.

Waarvoor is EMDR bedoeld?
Bepaalde gebeurtenissen kunnen diep ingrijpen in het leven van mensen. Een groot deel van de mensen 'verwerken' deze ervaringen op eigen kracht. Bij anderen ontwikkelen zich psychische klachten. Hierbij gaat het vooral om zich opdringende herinneringen aan de traumatische gebeurtenis, waaronder angstwekkende beelden (herbelevingen; 'flashbacks') en nachtmerries. Men spreekt dan van een post traumatische stress-stoornis (PTSS). EMDR is bedoeld voor de behandeling van mensen met PTSS en andere traumagerelateerde angstklachten. Voorwaarde is dat deze klachten zijn ontstaan als direct gevolg van een concrete, akelige gebeurtenis en waarbij het denken aan deze gebeurtenis nog steeds een emotionele reactie oproept.

Werkt EMDR?
Er is veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de werkzaamheid van EMDR. Uit de resultaten blijkt dat cliënten goed op EMDR reageren. Als het gaat om een trauma na een eenmalige ingrijpende gebeurtenis dan zijn mensen vaak al na drie tot vier zittingen in staat om de normale dagelijkse bezigheden weer op te pakken.

Hoe weet je of EMDR kan worden toegepast?
In het begin van de EMDR therapie zal er uitgebreid aandacht worden besteed aan de oorzaak en achtergronden van de klachten. Daarnaast wordt er een taxatie gemaakt van een aantal individuele kenmerken waaronder de persoonlijke draagkracht en de last die men van de klachten ondervindt. Hieruit zal blijken of een gerichte traumabehandeling op dat moment noodzakelijk of nodig is, en of daarvoor EMDR kan worden gebruikt.

Welke voorbereidingen zijn nodig?
EMDR werkt vaak snel. Daarnaast kan het ook een intensieve therapie zijn. Daarom zal de therapeut niet alleen vertellen wat hij gaat doen en waarom, maar ook uitgebreid uitleggen hoe de cliënt zijn emoties zo goed mogelijk de baas kan blijven. Dit wordt meestal ook geoefend.

Hoe gaat EMDR in zijn werk?                                                                                           De therapeut zal vragen aan de gebeurtenis terug te denken inclusief de bijbehorende beelden, gedachten en gevoelens. Eerst gebeurt dit om meer informatie over de traumatische beleving te verzamelen. Daarna wordt het verwerkingsproces opgestart. De therapeut zal vragen de gebeurtenis opnieuw voor de geest te halen. Maar nu gebeurt dit in combinatie met een afleidend signaal.
Dit gebeurt meestal m.b.v. handbewegingen of geluidssignalen.
Bij handbewegingen zal de therapeut vragen de aandacht hierop te richten met de ogen en daarna de hand op ongeveer 30 centimeter afstand, voor het gezicht langs, heen en weer bewegen . Hierbij gaat het om series ('sets' genoemd) van ongeveer 25 oogbewegingen. Na elke set wordt er even rust genomen. De therapeut zal de cliënt dan vragen wat er in gedachten naar boven komt.
De EMDR procedure brengt doorgaans een stroom van gedachten en beelden op gang, maar soms ook gevoelens en lichamelijke sensaties. Vaak verandert er wat. De cliënt wordt na elke set oogbewegingen gevraagd zich te concentreren op de meest opvallende verandering, waarna er een nieuwe set volgt.

Wat zijn de te verwachten effecten?
De sets oogbewegingen zullen er langzamerhand toe leiden dat de herinnering haar kracht en emotionele lading verliest. Het wordt dus steeds gemakkelijker aan de oorspronkelijke gebeurtenis terug te denken. In veel gevallen veranderen ook de herinneringsbeelden zelf en worden ze bijvoorbeeld waziger of kleiner. Maar het kan ook zijn dat minder onprettige aspecten van dezelfde situatie naar voren komen. Een andere mogelijkheid is dat er spontaan nieuwe gedachten of inzichten ontstaan die een andere, minder bedreigende, betekenis aan de gebeurtenis geven. Deze effecten dragen ertoe bij dat de schokkende ervaring steeds meer een plek krijgt in de levensgeschiedenis van de persoon.

Zijn er ook na-effecten te verwachten?
Na afloop van een EMDR therapie kunnen de effecten nog even doorwerken. Dat is natuurlijk goed. Toch kan dit in sommige gevallen de cliënt het idee geven even de regie kwijt te zijn. Bijvoorbeeld als er nieuwe beelden of gevoelens naar boven komen. Vaak is het dan een geruststelling om te weten dat dit in de regel niet langer dan drie dagen aanhoudt. Daarna is er als het ware een nieuw evenwicht ontstaan. Het is aan te bevelen een dagboekje bij te houden en op te schrijven wat er naar boven komt. Deze dingen kunnen dan in de volgende zitting aan de orde komen.

Wat is het werkingsmechanisme van EMDR?
Hoe EMDR precies werkt is nog onduidelijk. Een mogelijke verklaring voor de effecten van EMDR is dat de procedure leidt tot versnelde informatieverwerking. Denkbaar is dat combinatie van het sterk denken aan de traumatische gebeurtenis en de aandacht voor de afleidende stimulus er voor zorgt dat het natuurlijk verwerkingssysteem wordt gestimuleerd. Toekomstig onderzoek zal uit moeten maken hoe de waargenomen effecten het best kunnen worden verklaard.

Hoeveel sessies zijn er nodig?
Dat is per geval verschillend. Het kan zelfs zo zijn dat een sessie al voldoende is, maar ook vier tot zes sessies is mogelijk. We beginnen met 90 minuten, maar in de derde of vierde sessie kan het zijn dat we maar 30 tot 60 minuten nodig hebben. Dit zal per keer besproken worden.

Referenties:
* De Jongh, A. & Ten Broeke, E. (1996). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR): een procedure voor de behandeling van aan trauma gerelateerde angst. Tijdschrift voor Psychotherapie, 22, 93-114.
* De Jongh, A. & Ten Broeke, E. (1998). Eye Movement Desensitization and Reprocessing. In B.P.R. Gersons & I.V.E. Carlier (Eds), 'Behandelingsstrategieën bij posttraumatische stressstoornisen' (pp. 91-100). Bohn Stafleu Van Loghum: Houten/Diegem.
* Shapiro, F. (1999). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) and the anxiety disorders: Clinical and research implications of an integrated psychotherapy treatment. Journal of Anxiety Disorders, 13, 35-67.
* Ten Broeke, E., De Jongh, A., Wiersma, K. & Gimbrère, F. (1997). Psychotherapie bij Posttraumatische stress stoornis (PTSS): de stand van zaken. Tijdschrift voor Psychotherapie, 23, 305-328

Meer informatie en een voorbeeld van een EMDR-behandeling vind je op www.emdr.nl.